+ Chú thích: 

(1) Xuân giang hoa nguyệt dạ: Theo tư liệu của ông Trần Trọng Kim cho biết: Thời Trần Hậu Chủ (Tức là Trần Thúc Bảo, 553 – 604, vị hoàng đế cuối cùng của triều đại Trần thời NamBắc triều), nhà vua này đã cùng với các nữ học sĩ và các triều thần làm thơ, rồi nhặt những bài thơ đóng thành tập gọi là Xuân giang hoa nguyệt dạ. Trương Nhược Hư lấy cái đề ấy làm bài thơ này. Theo tư liệu khác của của một tác giả đã có bài đăng ở Thi viện (Chưa rõ tên, chỉ biết là được đăng bởi Vanachi vào 19/02/2006), Xuân giang hoa nguyệt dạ ngoài nghĩa phiên qua tiếng Việt là “Đêm trăng hoa trên sông xuân”, “ Tác giả còn viết thêm: “ ”(Theo trích dẫn đã nêu) Theo Đường Thi tuyển dịch (tập 2), thì “đây là một bài thơ tuyệt diệu với ngôn ngữ giản dị mà tươi tắn, thanh tao; âm điệu bàng hoàng, triền miên; hình ảnh sinh động, cảm xúc chứa chan”. Chúng tôi hoàn toàn nhất trí với các nhận định trên. Bởi vì đây là bài thơ hay đặc sắc hiếm có, nó mang tình ý mênh mông sâu thẳm, nói lên được nỗi lòng mong nhớ của những người trong cảnh biệt ly đã mỏi mòn chờ đợi. Tâm trạng bi thiết này chúng ta từng bắt gặp trong “Chức cẩm hồi văn” của Tô Huệ, tựa đề còn là tên của một khúc nhạc phủ thuộc “Thanh thương ca khúc”, khúc điệu này được sáng tác vào đời Trần Hậu Chủ”. Đây là bài thơ trữ tình nổi tiếng trong lịch sử văn học Trung Quốc. Nhà nghiên cứu văn học đời Thanh Vương Khải Vận khen bài thơ này là “chỉ một thiên tuyệt diệu, đủ xứng đáng là đại gia” (cô thiên hoành tuyệt, cánh vi đại gia); nhà thơ hiện đại Văn Nhất Đa thì ca ngợi rằng bài thơ này là “thơ trong thơ, đỉnh núi trên các đỉnh núi” (thi trung đích thi, đỉnh phong thượng đích đỉnh phong). Theo lời Lưu Kế Tài thì đối với người Nhật Bản hiện đại, hai bài thơ Đường được hâm mộ nhất là Xuân giang hoa nguyệt dạ của Trương Nhược Hư và Trường hận ca của Bạch Cư Dị.... “Trường tương tư” của Lương Ý Nương... Tất cả đều là những bản tình ca bất hũ.. Riêng ở Xuân giang hoa nguyệt dạ, ta còn bắt gặp sự biến dịch tuần hoàn của vũ trụ đối với kiếp nhân sinh. Chỉ bằng một đêm trăng đẹp trên sông xuân soi chiếu rừng hoa, ta đã hiểu được sự trôi chảy của nó đối với một đời người cũng như đối với mọi sự vật. Trong thời hiện đại, có nhiều người bước vào thế giới thi ca, choáng ngợp trước nhiều hình thức mới của các thể thơ mới phát sinh, đã quay lại chê con người Đông phương thời nay còn mãi ôm giữ bóng trăng khi thế giới Tây phương đã tiến tới tân hình thức.Tuy nhiên để có bóng trăng như Trương Nhược Hư trong thời đại cũ, thì cả thế giới này không dễ có mấy người viết được. Tiếc rằng khi chuyển qua tiếng Việt, nó rất khó dịch nên không thể nào chuyển tải được hết thần khí và ý nghĩa trọn vẹn của nó để bạn đọc thưởng thức. Hy vọng trong tương lai sẽ có những bản dịch mới tốt hơn. 

(2) Giang đàm (江潭) :Ven sông, ven bờ như thơ Bảo Chiếu 鮑 照: Khinh hồng hí giang đàm, / Cô nhạn tập châu chỉ: 輕鸿 戲 江 潭 /孤 雁 集 洲 止: Chim hồng bay bỗng đùa giỡn ven sông./ Nhạn lẻ loi đậu ở cù lao bãi nước. Bởi vì Đàm (潭): vốn có nghĩa là cái đầm sâu, tuy nhiên nó còn có âm Tầm(潭) với nghĩa là “ Cái bờ nước” (từ điển Nguyễn Quốc Hùng). 

(3) Tiêu Tương: Tên của sông Tiêu và sông Tương. Hai con sông này hợp lưu ở tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Điển tích cho biết vua Thuấn đi tuần du ở Thương Ngô, sau đó mất ở nơi này. Hai bà vợ của vua Thuấn là Nga Hoàng và Nữ Anh đi tìm đến chỗ sông Tiêu Tương, vì tìm không thấy nên hai người thương nhớ ngồi khóc bên khóm trúc, nước mắt chảy dính vào thân trúc nên về sau trúc ở chỗ này mọc lên có vết lốm đốm. Do tích này nên từ “Tiêu Tương” biểu hiện ý nghĩa cho lòng trai gái nhớ thương nhau. 

(4) Núi Kiệt Thạch: Có nhiều nguồn giải thích khác nhau. Theo nguồn dẫn sách cổ cho biết: Trong “Đường thư địa lý chí” thì núi Kiệt Thạch có ở huyện Thạch Thành thuộc Bình Châu. Theo “Thủy kinh chú”, núi Kiệt Thạch ở bên phải huyện Nhương Thành, thuộc Bắc Bình về phía Tây Nam trông ra biển ( Giải thích của ông Ngô Văn Phú và nhiều tư liệu khác ở thông tin mạng). Giải thích thời nay cho biết là núi Kiệt Thạch ở huyện Xương Lê, tỉnh Hà Bắc của Trung Quốc; lại có nguồn khác cho là núi này ở về phía tây nam huyện Nhạc Đình, tỉnh Hà Bắc (Chưa rõ tên tác giả).Xem vậy về địa danh nơi có núi đã thay đổi nhiều tên vì đã trải qua hàng nghìn năm. Tuy nhiên có sự đồng nhất là núi này có ở tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc. Nhiều thi nhân của các thời đại khác nhau đã đề cập đến tên núi này trong thơ của mình như Tào Tháo (đời Hán, Tam quốc), Trương Nhược Hư (Sơ Đường), Cao Thích (Thịnh Đường), Đỗ Phủ (Thịnh Đường) v.v... Vậy tên núi này là tên núi có thật và tại sao tác giả lại đưa nó vào câu thơ: 碣 石瀟湘無限路(Kiệt Thạch, Tiêu Tương vô hạn lộ) ? Theo nhiều nguồn tư liệu về lịch sử, địa lý thì tỉnh Hà Bắc ở phía bắc sông Hoàng Hà. Vào thời Xuân Thu chiến quốc, vùng đất này chịu sự cai trị của nước Yên ở phía bắc, và nước Tần ở phía nam. Hà Bắc nằm sâu trong miền bắc Trung Quốc và ở ngay trong biên giới phía bắc, giáp ranh với các bộ tộc như Hung Nô, Khiết Đan... Đến thời nhà Đường gọi là Hà Bắc đạo. Đây là vùng đất có núi non hiểm trở, xảy ra chiến tranh liên miên. Ngay thời nhà Hán (Tam quốc), Tào Tháo đã dẫn đại binh ra đánh với Viên Thiệu đang cát cứ ở Hà Bắc, quân sĩ của Tào Tháo đã dừng chân ở núi Kiệt Thạch, cờ xí rợp trời. Tiếp theo là chiến tranh liên miên với rợ Hung Nô. Đến đời nhà Đường là chiến tranh thường xuyên với rợ Khiết Đan. Quân sĩ của nhiều thời đại Trung Hoa đã qua ở núi này. Bởi vậy núi Kiệt Thạch chính là một trong những địa điểm xa xôi của vùng đất chiến tranh ác liệt, nơi người chinh phu đi mãi không thấy về. Đây cũng là nơi mà những người chinh phụ phải bao năm chờ chồng, có khi chờ đến hết cả tuổi xuân mà vẫn không gặp lại. Bởi vậy có hình ảnh Tiêu Tương gắn kèm để biểu lộ lòng thương nhớ. Sở dĩ chúng tôi đề cập nhiều đến núi Kiệt Thạch, vì từ địa danh này có ý nghĩa rất quan trọng để xác định được chủ ý của tác giả muốn nói, qua đó mới hiểu được nỗi mong nhớ của người thiếu phụ trong một đêm trăng đẹp, chờ chồng ra chiến trận lâu năm không về, chứ không hẳn là bài thơ chỉ nói lên nỗi nhớ của người du tử đối với người khuê phụ như có tác giả đã nói.