Trác Văn Quân (卓文君) còn có tên là Vân Hậu (文後). Không rõ năm sinh năm mất nhưng căn cứ vào tuổi của Tư Mã Tương Như (179 tr.CN - 117 tr.CN), chồng bà, thì có thể ước đoán bà sinh vào khoảng trước hay sau năm 185 trước Công Nguyên, thời Tây Hán. Nguyên quán tổ tiên bà ở Hàm Đan, sau vì để tránh sự bạo ngược của Tần Thủy Hoàng họ phải di chuyển đến Lâm Cùng thuộcTứ Xuyên, để định cư. Bà là một tài nữ nổi danh thời Tây Hán, có tài sắc vẹn toàn, giỏi cầm kỳ thi họa, nên đã được xếp vào “Thục trung Tứ đại tài nữ” trong lịch sử tài nữ của Trung Quốc. Câu chuyện tình của bà với Tư Mã Tương Như đã nổi tiêng trong tình sử cổ đại qua điển tích “Phượng cầu hoàng”và đã trở thành điển tích thông dụng trong văn học.
Tác phẩm của bà tương truyền có rất nhiều nhưng ngày nay đã thất lạc, chỉ còn bài “Bạch đầu ngâm” là bài thơ nổi danh vì hoàn cảnh ra đời đặc biệt của nó.
皚 如 山 上 雪，
Ngai như sơn thượng tuyết,
皎 若 雲 間 月。
Kiểu nhược vân gian nguyệt.
聞 君 有 兩 意，
Văn quân hữu lưỡng ý,
故 來 相 決 絕。
Cố lai tương quyết tuyệt.
今 日 斗 酒 會，
Kim nhật đấu tửu hội,
明 旦 溝 水 頭。
Minh đán câu thuỷ đầu.
躞 蹀 御 溝 上，
Tiệp điệp ngự câu thượng,
溝 水 東 西 流。
Câu thuỷ đông tây lưu.
淒 淒 復 淒 淒，
Thê thê phục thê thê,
嫁 娶 不 須 啼。
Giá thú bất tu đề.
願 得 一 心 人，
Nguyện đắc nhất tâm nhân,
白 頭 不 相 離。
Bạch đầu bất tương ly.
竹 竿 何 嫋 嫋，
Trúc can hà niệu niệu,
魚 尾 何 簁 簁。
Ngư vĩ hà si si.
男 兒 重 意 氣，
Nam nhi trọng ý khí,
何 用 錢 刀 為。
Hà dụng tiền đao vi.
(Lòng thiếp) trắng như tuyết trên núi,
Trong như bóng trăng ở giữa mây.
Nghe lòng chàng có hai ý,
Toan đoạn tuyệt từ xưa nay.
Hôm nay nâng chén rượu sum hợp,
Sáng mai tiễn ra nơi đầu hào nước. (2)
Bước lững thững trên hào ngăn,
Ngòi nước trôi chảy về hướng tây đông.
Rẩu rầu lại rầu rầu,
Vợ chồng đã cưới nhau rồi không nên than khóc.
Nguyện được một lòng với người,
Đến bạc đầu không xa nhau.
Sao cần trúc mềm mại,
Sao đuôi cá vẫy cong gấp nhiều lần.
Nam nhi coi trọng chí khí,
Sao vì tiền của mà thay lòng.
HOÀNG NGUYÊN CHƯƠNG tạm dịch
* Dịch thơ :
Trắng như tuyết trên núi,
Trong như trăng giữa mây.
Nghe lòng chàng hai ý,
Toan dứt tình xưa nay.
Hôm nay chén rượu họp,
Sáng mai tiễn đầu hào. (2)
Lững thững trên ngòi ngăn,
Tây đông trôi dòng nước.
Rầu rầu lại rầu rầu,
Cưới rồi không nên khóc.
Mong giữ vẹn một lòng,
Bạc đầu không chia cắt.
Cần trúc sao mềm mại,
Đuôi cá sao vẫy cong.
Nam nhi trọng chí khí, Sao
vì của thay lòng!
HOÀNG NGUYÊN CHƯƠNG dịch
+ Chú thích: (1) Theo “Tây kinh tạp ký”, bài “Bạch đầu ngâm” này do Trác Văn Quân sáng tác, nhưng có một số sách khác như “Tống thư”, “Nhạc phủ thi tập”, “Ngọc đài tân vịnh” đều chép là khuyết danh. (Nguồn: Theo tư liệu của Bách khoa toàn thư) (2) Hào: Chữ Hán là câu. Là tên một cái ngòi nước đào rộng, bao bọc chung quanh thành lũy có ở ngày xưa nhằm để ngăn chận đối phương khó tấn công.
Như đã giới thiệu ở phần tiểu sử, Trác Văn Quân là một trang giai nhân tuyệt sắc nổi danh ở thời Tây Hán, được xếp vào “Thục trung tứ đại nữ” trong lịch sử tài nữ của Trung Quốc qua các triều đại (gồm Trác Văn Quân – đời Tây Hán; Tiết Đào – đời Đường ; Hoa Nhị phu nhân – đời Tống và Hoàng Nga – đời Minh). Bà biết chơi đàn cầm, biết làm thơ, và nổi tiếng có tài ứng đối. Bà là con của ông Trác Vương Tôn – một đại phú gia ở Lâm Cùng, thuộc tỉnh Tứ Xuyên. Mới 16 tuổi, bà đã được gả chồng, người chồng là Vương Hàm Tân, một thư sinh đã đỗ tú tài. Họ sống với nhau được nửa năm thì người chồng bỗng bị bệnh qua đời, khiến Trác Văn Quân mới 17 tuổi đã trở thành góa bụa. Sau khi mãn tang chồng, cha mẹ bà đã xin nhà chồng cho bà trở về sống cùng với họ. Thời gian sau, Văn Quân gặp Tư Mã Tương Như ở nơi này. Nguyên Tư Mã Tương Như (179 trước CN – 117 tr. CN). tự là Tràng Khanh, người ở Thành Đô nổi tiếng là người đa tài, giỏi văn chương thi phú và đàn hay. Vốn là người hào hoa thích phiêu lưu, dạo chơi đây đó, ông đã đi chơi ở nhiều nước khác và nhiều nơi trong nước mình. Khi đến đất Lâm Cùng ông nghe tiếng tài sắc nổi danh của Trác Văn Quân, ông muốn có cơ hội được gặp. Nhân có quen với quan huyện lệnh là Vương Cát, ông được ông này mời đến nhà Trác Vương Tôn dự tiệc. Nhà họ Trác nghe danh Tư Mã Tương Như nổi tiếng đàn hay nên yêu cầu ông biểu diễn đàn cho thực khách nghe trong buổi tiệc. Riêng về Trác Văn Quân vốn thích đàn, biết tiếng Tư Mã Tương Như và hâm mộ ông này đã lâu nên nấp sau rèm để nghe. Vốn có chủ ý,Tương Như đã vừa đàn vừa hát khúc “Phụng cầu hoàng” (Chim phượng trống tìm chim phượng mái) do ông soạn lời phổ nhạc để tỏ tình với Văn Quân như sau:
琴 歌 其 一 Cầm ca kỳ 1
鳳 兮 鳳 兮 歸 故 鄉， Phượng hề phượng hề quy cố hương,
遨 遊 四 海 求 其 凰。 Ngao du tứ hải cầu kỳ hoàng.
時 未 遇 兮 無 所 將， Thì vị ngộ hề vô sở tương,
何 悟 今 兮 昇 斯 堂！ Hà ngộ kim hề thăng tư đường!
有 艷 淑 女 在 閨 房， Hữu diễm thục nữ tại khuê phòng,
室 邇 人 遐 毒 我 腸。 Thất nhĩ nhân hà độc ngã trường.
何 緣 交 頸 為 鴛 鴦， Hà duyên giao cảnh vi uyên ương,
胡 頡 頏 兮 共 翱 翔！ Hồ hiệt hàng hề cộng cao tường!
+ Bản dịch của cụ Ngô Tất Tố: (Bài cầm ca này có hai bài, đây là bài 1)
Thẩn thơ chim phượng về làng
Long đong tìm kiếm chim hoàng bấy lâu
Lỗi thời, nào được chi đâu
Vẩn vơ nay bỗng gặp nhau chốn này
Phòng lan ai hỡi có hay?
Gần nhà, xa mắt, đắng cay dạ vàng
Ước gì hoá cặp uyên ương
Bay la, bay bổng, chung đường rong chơi
Qua âm thanh tiếng hát tiếng đàn, Văn Quân biết ý của Tương Như muốn gửi đến mình để tỏ tình một cách thầm kín, nên vô cùng cảm động. Nửa đêm Văn Quân lén tìm đến nhà Tương Như. Sau khi bàn tính, Văn Quân bỏ trốn theo Tương Như ngay trong đêm ấy, họ cùng về Thành Đô để tạo dựng cuộc đời mới. Sở dĩ Văn Quân bỏ trốn vì biết tình yêu của mình sẽ không được cha mẹ chấp nhận, bởi lẽ thời ấy người góa phụ không được tái giá mà chỉ được thủ tiết thờ chồng.
Đến Thành Đô, họ phải trải qua một cuộc sống cơ cực đến không chịu nổi. Bởi vậy, họ phải chuyển về Lâm Cùng để mở một quán rượu kiếm sống nhưng cũng không khá hơn. Về sau, gia đình ông Trác Vương Tôn biết được hoàn cảnh khổ sở của con, nên mới nguôi giận cho người tìm đến giúp đỡ, từ đó họ mới vượt qua cảnh bần hàn túng thiếu.
Mặt khác, về nguồn gốc của bài thơ “Bạch đầu ngâm” có sự tích như sau:
Năm 140 tr.CN, Hán Vũ Đế lên ngôi, sau khi xem các tác phẩm của Tương Như, nhà vua lấy làm yêu thích nên cho người triệu Tương Như về triều. Tương truyền sau khi Tương Như đến kinh đôTrường An, ông đã làm bài “Trường môn phú” nói lên nỗi lòng của hoàng hậuTrần A Kiều, giúp cho hoàng hậu được Hán Vũ Đế sũng ái trở lại. Đồng thời các bài"Tử Hư phú", “Thượng lâm phú” cũng được nhà vua rất thích. Tương Như được ban thưởng rất hậu, được phong chức Lang Quan và được giữ lại làm việc ở kinh đô. Tương Như trở nên giàu sang phú quí, được nhiều tiểu thư hâm mộ, quí mến tài năng. Sống giữa cảnh xa hoa, và nhiều người đẹp vây quanh, Tương Như quên bẵng đi người vợ ở quê nhà, toan muốn cưới nàng Mậu Lăng làm thiếp.
Trác Văn Quân theo dõi tin chồng, biết được cơ sự này nên đã làm bài “Bạch đầu ngâm “ gửi đến để cảm hóa chồng. Sau khi nhận được thơ, Tương Như đọc qua vô cùng cảm động, thôi ý định lấy vợ lẻ, trở về quê cũ sống với vợ cho đến cuối đời.
Từ đó, bài “Bạch đầu ngâm” trở nên nổi tiếng là bài thơ đã giúp Văn Quân giữ được lại chồng bằng tấm chân tình của mình, và trong đó có hai câu thơ “Nguyện đắc nhất tâm nhân,/ Bạch đầu bất tương ly” đã trở thành thành ngữ nổi tiếng trong văn học.
(Nguồn: Viết theo nhiều nguồn tư liệu ở Bách khoa toàn thư)
HOÀNG NGUYÊN CHƯƠNG