Chưa rõ về tiểu sử Lý Diên Niên, chỉ biết ông sống vào thời Hán Vũ đế (156 tr.CN - 87 tr.CN.). Ông có tài ca múa, soạn nhạc nổi tiếng, được Hán Vũ đế triệu vào cung điện để phục vụ cho việc đàn ca múa hát. Nhờ tinh thông âm nhạc nên ông được nhà vua phong làm Hiệp luật đô úy , phụ trách quản lý tất cả nghệ nhân ca múa trong cả nước. Tương truyền ông là anh ruột của Lý phu nhân (người đẹp của bài “Gian nhân ca”) .
北 方 有 佳 人,
Bắc phương hữu giai nhân,
絕 世 而 獨 立。
Tuyệt thế nhi độc lập.
一 顧 傾 人 城,
Nhất cố khuynh nhân thành,
再 顧 傾 人 國。
Tái cố khuynh nhân quốc.
寧 不 知,
Ninh bất tri,
傾 城 與 傾 國,
Khuynh thành dữ khuynh quốc,
佳 人 難 再 得。
Giai nhân nan tái đắc.
Phương bắc có người đẹp,
Dung nhan tuyệt sắc chỉ có riêng độc nhất trên đời không ai sánh kịp.
Một lần nhìn qua làm nghiêng thành của người,
Một lần liếc lại làm nghiêng nước của người.
Lẽ nào mà không biết, vẻ đẹp nghiêng thành cùng nghiêng nước.
Giai nhân (ấy) đâu dễ gì gặp lại được (người thứ hai).
HOÀNG NGUYÊN CHƯƠNG tạm dịch
* Dịch thơ :
Phương bắc có người đẹp,
Tuyệt thế vẻ hoa anh (*).
Liếc qua làm nghiêng thành,
Liếc lại làm nghiêng nước.
Lẽ nào không biết được,
Vẻ nghiêng nước nghiêng thành.
Giai nhân đâu dễ gặp.
HOÀNG NGUYÊN CHƯƠNG dịch
(*)Anh: có nghĩa là loài hoa đẹp nhất
Giai nhân có ở bắc phương,
Dung nhan tuyệt thế, khác thường hoa anh.
Liếc qua đủ khiến nghiêng thành,
Một lần liếc lại chòng chành núi sông.
Lẽ nào không biết bóng hồng,
Nghiêng thành nghiêng nước đắm lòng để yêu.
Giai nhân đâu dễ gặp nhiều!
HOÀNG NGUYÊN CHƯƠNG dịch
+ Chú thích:
(1) Bài “Giai nhân ca”(佳人歌- bài ca về người đẹp) này còn có tên khác là “Bắc quốc giai nhân” (北國佳人 ).Trong “Nhạc phủ thi tập” của Trung Quốc, bài này được xếp vào “Tạp ca dao từ” với tên “Lý Diên Niên ca”(李延年歌).
(2) Bắc phương hữu giai nhân : Phương bắc có người đẹp. Người đẹp đây chính là Lý phu nhân, người em gái ruột của Lý Diên Niên. Theo sách “Hán thư” phần “Lý phu nhân truyện” thì Lý phu nhân sinh và mất vào khoảng thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên, quê quán ở Trung Sơn nay là Định Châu thuộc tỉnh Hà Bắc. Bà có tài ca múa, giỏi âm luật, văn chương thi phú và là một trang giai nhân tuyệt thế. Một hôm, Hán Vũ đế (Lưu Triệt) nghe Lý Diên Niên hát bài “Giai nhân ca”, nhà vua mới hỏi: “Làm sao trên đời lại có người đẹp đến vậy?”. Bình Dương công chúa đứng ở bên cạnh liền cho biết đó là em gái của Lý Diên Niên, nhà vua lại hỏi Lý Diên Niên và ông cũng xác nhận đó là em gái của mình. Nhà vua cho mời Lý phu nhân vào ra mắt. Trước giai nhân tài sắc vẹn toàn, nhà vua hoàn toàn mê mẩn, tuyển làm phi tần, phong làm phu nhân và về sau là Hiếu Vũ hoàng hậu. Bà được nhà vua rất sủng ái. Tuy nhiên, hồng nhan bạc mệnh, bà qua đời rất sớm vào khoảng năm 101 trước Công nguyên.
Từ điển tích về bài hát này, cụm từ “khuynh thành, khuynh quốc” (nghiêng thành, nghiêng nước) đã trở thành thông dụng để chỉ cho những trang giai nhân tuyệt sắc trong văn chương Trung Quốc và cả ở Việt Nam. (Căn cứ theo các nguồn tư liệu có ở Bách khoa toàn thư và các nguồn tư liệu cá nhân khác).
Lý phu nhân trong vai diễn viên thời nay (d.v.Dương Mịch)